(ည)-လူ၊ တိရစ္ဆာန်တို့၏ တစ်ခုတည်းသောကျန်းမာရေး(One Health)ဖော်ဆောင်နိုင်ရေးအတွက် နိုင်ငံတော်အဆင့် မဟာဗျူဟာ (National Strategic Plan) ရေးဆွဲအကောင်အထည်ဖော်ဆောင်ရွက်ရန် အစီအစဉ် ရှိ/မရှိ နှင့်စပ်လျဉ်းသည့်မေးခွန်း

ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့မှပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာကျန်းမာရေးပြဋ္ဌာန်းချက်(၂၀၀၅) [International Health Regulation-IHR (2005)]တွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာပြည်သူ့ကျန်းမာရေး အရေးပေါ်အခြေအနေနှင့် ကြုံတွေ့လာပါက အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများအနေဖြင့် နိုင်ငံအချင်းချင်းချိတ်ဆက် တုံ့ပြန် ဆောင်ရွက်နိုင်ရေးမူဘောင်အသစ် ထည့်သွင်းရေးဆွဲခဲ့ပါကြောင်း၊ အဆိုပါမူဘောင်အရ တိရစ္ဆာန်မှ တစ်ဆင့် လူသို့ကူးစက်သည့်ရောဂါများ (Zoonotic Diseases)အပါအဝင် ဖြစ်လေ့ ဖြစ်ထနည်းပါးသည့်ရောဂါများဖြစ်ပွားလာပါက ရောဂါစောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုရေးနှင့် တုံ့ပြန်ဆောင် ရွက်ရေးလုပ်ငန်းများကို ထိရောက်စွာဆောင်ရွက်နိုင်ရန် လူတို့၏ကျန်းမာရေးနှင့် တိရစ္ဆာန်တို့၏ ကျန်းမာရေးနယ်ပယ်နှစ်ခုကို ချိတ်ဆက်ဆောင်ရွက်နိုင်ရေး ဆက်သွယ်မှုလမ်းကြောင်း တစ်ရပ်ချ မှတ်ဆောင်ရွက်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့ပါကြောင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံ၌ ၂၀၁၃ ခုနှစ်ကဖြစ်ပွားခဲ့သော ကြက်ငှက် တုတ်ကွေးရောဂါ (Influenza A-H5N1)ကပ်ရောဂါအသွင်ဖြစ်ခဲ့စဉ် ကာလကပင် မွေးမြူရေးနှင့်ကုသ ရေးဦးစီးဌာနနှင့် ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးဦးစီးဌာနတို့သည် H5N1 ကာကွယ်ထိန်းချုပ်ရေးလုပ်ငန်းများကို အတူတကွပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခဲ့ပါကြောင်း၊ ၂၀၁၆ ခုနှစ် မတ်လတွင် နေပြည်တော်၌ FAO၊ OIE၊ WHO၊ USAID စ‌သော ကုလသမဂ္ဂလက်အောက်ခံအဖွဲ့အစည်းများနှင့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်းများ၊ မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူ၏ကျန်းမာရေး၊ တိရစ္ဆာန်တို့၏ ကျန်းမာရေး၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်း ရေးစသောကဏ္ဍများမှ ကိုယ်စားလှယ်များပါဝင်သည့် တစ်ခုတည်းသောကျန်းမာရေးနည်းဗျူဟာ အလုပ်ရုံဆွေးနွေးပွဲ(One Health Strategy Workshop) ကို ကျင်းပခဲ့ပြီး အဆိုပါဆွေးနွေးပွဲမှ ရရှိသည့် ဆွေးနွေးချက်များအပေါ်အခြေခံကာ တစ်ခုတည်းသော ကျန်းမာရေးနှင့်ပတ်သက်၍ ဦးစား ပေး ခေါင်းစဉ်နှင့် မဟာဗျူဟာရေးဆွဲရေးအတွက် လမ်းပြမြေပုံ တို့ကို ချမှတ်နိုင်ခဲ့ပါကြောင်း၊ ၎င်းအချက်အလက်များအပေါ်အခြေခံကာ ကဏ္ဍအသီးသီးအဆင့်ဆင့် ဆွေးနွေးပြီး သတင်းအချက် အလက်များစုစည်းရယူ၍ ဆက်လက်ရေးဆွဲဆောင်ရွက်ခဲ့ရာ ၂၀၁၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ နောက်ဆုံးပတ်တွင် တစ်ခုတည်းသောကျန်းမာရေးဆိုင်ရာနိုင်ငံတော်အဆင့် မဟာဗျူဟာ(National One Health Strategic Framework and Action Plan of Myanmar 2019-2023)တို့ကို အပြီးသတ်ရေးဆွဲနိုင်ခဲ့ပါကြောင်း၊ မဟာဗျူဟာပါလုပ်ငန်းစဉ်များကို အကောင် အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်ရန်အတွက်လည်း အဓိကသက်ဆိုင်သည့် ဝန်ကြီးဌာနများဖြစ်သည့် ကျန်းမာရေးနှင့် အားကစား ဝန်ကြီးဌာန၊ စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန၊ သယံဇာတနှင့်သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီးဌာနတို့မှ သဘောတူညီမှုရရှိခဲ့ပြီး ဖြစ်ပါကြောင်း၊ တစ်ခုတည်း သော ကျန်းမာရေးလုပ်ငန်းအကောင်အထည်ဖော်ရေး၏ပန်းတိုင်မှာ တိရစ္ဆာန်မှ တစ်ဆင့် လူသို့ကူး စက်တတ်သောရောဂါများကြောင့် ကြုံတွေ့ရသည့် ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးများ လျှော့ချ နိုင်ရန်၊ အသစ်ဖြစ် ပေါ်လာသည့် တိရစ္ဆာန်မှတစ်ဆင့် လူသို့ကူးစက်တတ်သောရောဂါများ (Zoonotic Diseases)များနှင့် ပြန်လည်ဦးမော့လာသည့်ရောဂါများ(Re-emerging Diseases) ကပ်အသွင် ဖြစ်ပွားမှုကို ကာကွယ် ရန်နှင့် ဖြစ်ပွားလာပါက ထိရောက်စွာတုံ့ပြန်ဆောင်ရွက်ရန်၊ ပဋိဇီဝဆေး ဖြစ်ပွားမှုပြဿနာနှင့် အစားအစာမှတစ်ဆင့်ဖြစ်ပွားသောရောဂါများကို ကာကွယ်တားဆီးရန်တို့ ဖြစ်ပါကြောင်း၊ အဆိုပါ National One Health Strategic Framework and Action Plan of Myanmar(2019-2023)တွင် ဆက်စပ်ဌာနများမှပေါင်းစပ်ဖြေရှင်းရမည့် နယ်ပယ်ခုနစ်ခုဖြစ်သော ပဋိဇီဝဆေးယဉ်ပါးမှုပြဿနာ (Antimicrobial resistance – AMR)နှင့် တိရစ္ဆာန်မှတစ်ဆင့် လူသို့ကူးစက်တတ်သော ဦးစားပေး ရောဂါခြောက်မျိုး၊ ခွေးရူးပြန်ရောဂါ(Rabies)၊ ကြက်ငှက် တုတ်ကွေးရောဂါ၊  တီဘီရောဂါ၊ အစာ အဆိပ် သင့်ရောဂါ၊ ဒေါင့်သန်းရောဂါ၊ ဂျပန်ဦးနှောက် အမြှေးရောင်ရောဂါတို့ကို  အစဉ်အတိုင်း ဦးစားပေးအစီအစဉ်များဆောင်ရွက်ရန် ထည့်သွင်းရေးဆွဲ ထားရှိပြီး သက်ဆိုင်ရာကဏ္ဍအလိုက် ပူးပေါင်းအကောင်အထည်ဖော်ဆောင်ရွက်လျက်ရှိပါကြောင်း၊ ကျန်းမာရေးနှင့်အားကစားဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးဦးစီးဌာနအနေဖြင့် National One Health Strategic Framework and Action Plan တွင်ပါဝင်ရမည့် ဦးစားပေးရောဂါခြောက်မျိုးအပြင် လူတို့တွင်ဖြစ်ပွားတတ်သော အခြား ရောဂါများဖြစ်သည့် Ebola၊ MERS၊ Salmonella၊ Leptospirosis၊ Brucellosis၊ Taxoplasmosis၊ Pararsitic Infestation  မသန့်ရှင်းသော အစာနှင့် ရေတို့မှတစ်ဆင့် ကူးစက်ဖြစ်ပွားတတ်သော ရောဂါများ (Food-Borne and Water-Borne Diseases) စသောရောဂါများ၊ သဘာဝတောရိုင်း တိရစ္ဆာန်များ(ဥပမာ-ကြောင်ကတိုး)မှတစ်ဆင့် ဖြစ်ပွားသည့် SARS ရောဂါနှင့်ပတ်သက်၍ ကာကွယ် ထိန်းချုပ်ရေးဆိုင်ရာလုပ်ငန်းလမ်းညွှန်များကို ရေးဆွဲပြုစု ဖြန့်ဝေထားပြီးဖြစ်ပါကြောင်း၊

မြန်မာနိုင်ငံတွင် လူ၊ တိရစ္ဆာန်၊ သား၊ ငါး၊ အပင်၊ သက်ရှိသက်မဲ့တို့၏ ကျန်းမာရေးပိုးမွှား အန္တရာယ် ကင်းစင်ရေးဆိုင်ရာလုပ်ငန်းများနှင့်ပတ်သက်၍ကျန်းမာရေးနှင့်အားကစားဝန်ကြီးဌာန လက်အောက် ရှိ အစားအသောက်နှင့်ဆေးဝါးကွပ်ကဲရေးဦးစီးဌာန(FDA)က Food Safety ဆိုင်ရာ တာဝန်ယူ ဆောင်ရွက်ပြီး စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာနလက်အောက်ရှိ စိုက်ပျိုးရေးဦးစီး ဌာန၊ မွေးမြူရေးနှင့်ကုသရေးဦးစီးဌာန၊ ငါးလုပ်ငန်းဦးစီးဌာနတို့မှ မိမိတို့ဌာန အလိုက်တာဝန်ရှိသည့် စိုက်ပျိုးရေးထွက်ကုန် အသား၊ နွားနို့၊ ဉ ထွက်ကုန်နှင့် ငါး၊ ပုဇွန် ရေထွက်ကုန်နှင့် အရည်အသွေး ကောင်းမွန်ရေးဘေးအန္တရာယ်ကင်းရေးတို့ကို ကြပ်မတ်ဆောင်ရွက် လျက်ရှိပါကြောင်း၊ ပြည်သူ့ ကျန်းမာရေးလုပ်ငန်းများနှင့် မွေးမြူရေးနှင့် ကုသရေးလုပ်ငန်းများ ပူးပေါင်း ညှိနှိုင်းချိတ်ဆက်၍ ချိတ်ဆက်ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြင့် သက်ဆိုင်ရာအမျိုးသားအဆင့်အလုပ်ရုံ ဆွေးနွေးပွဲ (IRS- PVS National Bridging Workshop)ကို ၂၀၁၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် ကျင်းပခဲ့ပြီး Human Health and Animal Health ကဏ္ဍနှစ်ရပ်ကြား ပူးပေါင်းချိတ်ဆက် ဆောင်ရွက်မည့် လမ်းပြမြေပုံ(Road Map) ရေးဆွဲရေးနှင့် လူနှင့်တိရစ္ဆာန်တို့ နှီးနွှယ်ဖြစ်ပွားတတ်သော ကျန်းမာရေးပြဿနာများ ဆောင်ရွက် မည့်ဝန်ထမ်းများ၏ လုပ်ငန်းကျွမ်းကျင်မှု အရည်အသွေးမြှင့်တင်ရေးတို့ကို ဆွေးနွေးခဲ့ကြ ပါကြောင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံအပါအဝင် ကမ္ဘာ့တစ်ဝန်းတွင် လက်ရှိကူးစက်ဖြစ်ပွားသော COVID-19 ရောဂါနှင့်ပတ်သက်၍လည်း ရောဂါကာကွယ်ထိန်းချုပ်ရေး နှင့်ပတ်သက်သည့်လုပ်ငန်းလမ်းညွှန်၊ အသွားအလာ ကန့်သတ်စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုခြင်းဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းလမ်းညွှန်၊ ရောဂါရှာဖွေ စစ်ဆေးရေးဆိုင်ရာလုပ်ငန်းလမ်းညွှန်၊ ကုသရေးဆိုင်ရာလုပ်ငန်း လမ်းညွှန်များကို ပြုစုရေးဆွဲပြီး တိုင်းဒေသကြီးနှင့်ပြည်နယ် ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးနှင့် ကုသရေးဦးစီးဌာနများသို့ ဖြန့်ဝေထားရှိကာ လုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိနေပါကြောင်း၊ ပဋိဇီဝ ဆေးယဉ်ပါးမှုပြဿနာ(Anti-Microbial Resistance) ထိန်းချုပ်ရေးနှင့်ပတ်သက်၍ အမျိုးသားအဆင့် ပဋိဇီဝဆေးယဉ်ပါးမှု တိုက်ဖျက်ရေး ဆိုင်ရာ ညှိနှိုင်းရေးဌာန (National Coordinating Center)မှ အမျိုးသားကျန်းမာရေး ဓာတ်ခွဲမှု ဆိုင်ရာဌာနတွင်တည်ရှိနေပြီး NCC ၏လက်အောက်တွင် နည်းပညာ ဆိုင်ရာလုပ်ငန်းအဖွဲ့(Technical Working Group) ငါးခုဖြစ်သော Awareness၊ Surveillance၊ Infection၊  Prevention and Control၊ Antimicrobial  Usage and Research & Innovation တို့ကို ဖွဲ့စည်းထားပြီး ဆောင်ရွက်လျက် ရှိနေပါကြောင်း၊ One Health Strategic Framework and Action Plan တွင် ပဋိဇီဝဆေး ယဉ်ပါးမှုပြဿနာထိန်းချုပ်ရေးနှင့် ကျန်းမာရေးနှင့်အားကစားဝန်ကြီးဌာန လက်အောက်ရှိ ဓာတ်ခွဲ ဆိုင်ရာဌာနများနှင့် မွေးမြူရေးနှင့်ကုသရေးဦးစီးဌာန လက်အောက်ရှိ တိရစ္ဆာန်ကျန်းမာ ရေးဆိုင်ရာ ဓာတ်ခွဲခန်းများအကြား ဓာတ်ခွဲကဏ္ဍဆိုင်ရာ တစ်ခုတည်း‌သော ကျန်းမာရေးချဉ်းကပ်မှု (One Health Approach)ဖြင့် ပေါင်းစပ်ဆောင်ရွက်နိုင်ရေးအတွက် ရည်ရွယ်ကာ ထည့်သွင်းရေးဆွဲအကောင် အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်လျက်ရှိနေပါတယ်။ ကုသ‌ရေးဦးစီးဌာန၊ အမျိုးသားကျန်းမာရေး ဓာတ်ခွဲခန်း ဆိုင်ရာဌာနသည် One Health Priority Diseases များနှင့် ပတ်သက်၍ ရောဂါရှာဖွေစစ်ဆေးခြင်း လုပ်ငန်းများကိုလည်း ဆောင်ရွက်လျက်ရှိရာ (က) ကမ္ဘာ့ ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ အသိအမှတ်ပြု အမျိုးသား တုပ်ကွေးရောဂါဌာနအနေဖြင့်လည်းကောင်း၊ (ခ) National Japanese Encephalitis Laboratory အနေဖြင့်လည်းကောင်း ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည့်အပြင် (ဂ) ခွေးရူးပြန်ရောဂါနှင့်ပတ်သက်၍ ဓာတ်ခွဲနမူနာများကိုလည်း PCR နည်းဖြင့် ရှာဖွေ စစ်ဆေးခြင်း၊ (ဃ) အစာအဆိပ်သင့်ရောဂါဖြစ်စေ နိုင်သော ဘတ်တီးရီးယားရောဂါပိုးများကို ရှာဖွေ စစ်ဆေးခြင်း၊ (င) ဒေါင့်သန်ရောဂါဖြစ်စေနိုင်သော ဘတ်တီးရီးယားရောဂါပိုးမွှားများကို ရှာဖွေစစ်ဆေး ခြင်းတို့ကို ဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိပါကြောင်း၊

မန္တလေးမြို့ရှိ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးဓာတ်ခွဲခန်းဌာနသည် Sub-National Japanese Encephalitis Laboratory အဖြစ်နှင့် ဂျပန်ဦးနှောက်ရောင်ဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါဓာတ်ခွဲစစ်ဆေး ခြင်းကို ဆောင်ရွက်လျက်ရှိပါကြောင်း၊ စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန၊ မွေးမြူရေးနှင့် ကုသရေးဦးစီးဌာနလက်အောက်ရှိ ဓာတ်ခွဲခန်းများတွင်လည်း တိရစ္ဆာန်များမှ ဖြစ်ပွားသော ခွေးရူးရောဂါ၊ ကြက်ငှက်တုပ်ကွေးရောဂါနှင့်ပတ်သက်၍ ဓာတ်ခွဲစစ်ဆေးမှုများ ဆောင်ရွက် လျက်ရှိ သည့် အပြင် ရေနှင့်ရေထွက်ပစ္စည်းများတွင် အနုဇီဝပိုးမွှားများ ပါဝင်မှုရှိ/မရှိကိုလည်း စစ်ဆေးပေး လျက် ရှိပါကြောင်း၊ COVID-19 ရောဂါရှာဖွေရေးအတွက် ဓာတ်ခွဲစစ်ဆေးရာတွင် အမျိုးသား ကျန်းမာရေးဌာနဓာတ်ခွဲမှုဆိုင်ရာ(NHL)၊ ဆေးသုတေသနဦးစီးဌာန(DMR)၊ ပြည်သူ့ ကျန်းမာရေး ဓာတ်ခွဲမှုဆိုင်ရာဌာန(မန္တလေး)၊ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးဓာတ်ခွဲမှုဆိုင်ရာဌာန(မော်လမြိုင်) တို့တွင် Real Time PCR နည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး(စစ်တွေ)အပါအဝင် တိုင်းဒေသကြီး/ပြည်နယ်ရှိ မြို့နယ် ၂၆ မြို့နယ်တွင် GeneXpert စက်ဖြင့်လည်းကောင်း စစ်ဆေး ပေးလျက်ရှိပါကြောင်း၊ မကြာမီ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးဓာတ်ခွဲမှုဆိုင်ရာဌာန(တောင်ကြီး)၊ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးဓာတ်ခွဲမှုဆိုင်ရာဌာန (လားရှိုး)တို့ကို တိုးချဲ့ဖွင့်လှစ်ပြီး ရောဂါရှာဖွေရေးစိစစ်ရေးလုပ်ငန်း များကို ဆက်လက် ဆောင်ရွက်နိုင်ရေးအတွက် စီစဉ်ဆောင်ရွက်ထားပါကြောင်း၊ လက်ရှိဆောင်ရွက်လျက်ရှိသော PCR ဓာတ်ခွဲခန်းများအနေဖြင့် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့၏အရည်အသွေးစစ်ဆေးရေး စီမံချက်(External Quality Assessment Program - EQAP)တွင် ပါဝင်ကာ ဓာတ်ခွဲအရည်အသွေး စစ်ဆေးခြင်းများကို ဆောင်ရွက်လျက်ရှိပါကြောင်း၊ အမျိုးသားကျန်းမာရေးဓာတ်ခွဲမှုဆိုင်ရာဌာန၏ စွမ်းဆောင်ရည်မြှင့် တင်ခြင်း လုပ်ငန်းတွင် ဓာတ်ခွဲဝန်ထမ်းများကို Quality၊ Biosafety and Biosecurity အပါအဝင် အခြားစွမ်းဆောင်ရည်မြှင့်တင်ခြင်းသင်တန်းများကိုလည်း ဆောင်ရွက်ပေး လျက်ရှိပါကြောင်း၊ Laboratory Network Strengthening အနေဖြင့် နိုင်ငံတစ်ဝန်း ပြည်သူ့ ဆေးရုံကြီးများ ဓာတ်ခွဲခန်း များ၏သတင်းအချက်အလက်များ ပေးပို့မှုပုံစံကွန်ရက်ချိတ်ဆက်ခြင်း သင်တန်းပေးခြင်းဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းများအပါအဝင် အခြားလုပ်ငန်းများလည်း ပါဝင်လျက်ရှိပါကြောင်းပြန်လည်ဖြေကြားပါသည်။